Ел ішінде Дәдем ата аталып кеткен Жұмағазы хазірет – XIX ғасырдың басында өмір сүрген діндар адам деседі. Жалпы, туған жері Батыс Қазақстандағы Жалпақтал өңірі болғанымен, мазары Сырым ауданының Шолақаңқаты ауылдық округінің аумағында орналасқан. Жұмағазы хазірет тама руынан шық-қан, қазіргі Сырым ауданына қарасты Алғабас ауылдық округі маңындағы Тамасай деген жерді мекен еткен. Әулие төрт рет қажылық сапарына барып келген, ислам дінін берік ұстанған және кереметке ие адам болған екен. Заманының көреген тұл-ғасы Дәдем ата орта жастан ауған тұсында болса керек, ауыл-елінің жағдайын алыстан ойлап, Тамасайды жылқы бағуға қолайлы жер санапты. Сөйтсе, патша үкіметінің жергілікті өкіл-дері жерді қарапайым ғана қазақтың шалына бере қоймапты. Әулие ұсақ шенеуніктермен салғыласып жатпай, Ресей пат-шасына тікелей жолығуға барған екен. Жергілікті қариялар-дың айтуы бойынша, Дәдем атаға алыс жол дүйім емес көрі-неді. Бүтін бір Ресейдің патшасы да оңай адам ба, бірінші күні қабылдамай жіберіпті. Ертеңіне патша жанындағыларға: «Әлгі шалды алдырыңдар, тегін адам емес екен, түнімен ұйықтай алмай шықтым» депті. Сөйтіп, Дәдем ата Тамасайды алып, ұзақ жыл осы жерде жылқы бағумен айналысады. Жалғыз шал баққан жылқыға көз алартушылар да көп болған екен. Бірде Ақберлі руынан шыққан барымташы, сотқар жігіттер тастай қараңғы әрі тұманды түнді пайдаланып қарияның жылқысын айдап кетпек болады. Жылқыны түн ауа дүркірете қуып ала жөнелген жігіттер таң ағарғанша тоқтамапты. Таң қылаң бере, алдынан аттылы Ата күтіп алғанда жігіттер жан-жағына қараса, түні бойы Тамасайды айналып жүре берген екен. Атаның құдіретіне әбден көзі жеткен тентектер аяғына жығылып, ке-шірім сұрапты. Содан кейін әулиенің жылқысына ешкім жа-қындамайтын болыпты.
ДӘДЕМ АТА-ЖҰМАҒАЗЫ ХАЗІРЕТ КИЕЛІ МЕКЕНІ
Маңғыстау ауданы Шетпе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Бекі елді мекенінің батыс жағындағы Қандыбас қырқасына таяу, Қандыбас қыстағының батысынан 5 км жерде орналасқан. Жер асты мешіті мен қорым 1982 жылы республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Қараман ата жерасты мешіті аласа төбешіктің баурайында ойылып салынған және үш негізгі бөлмелерден тұрады. Төбешік аласа болғандықтан, мешіттің барлық бөлмелері төмен болып келген. Мешіттің солтүстік-шығыс бөлігінде үшінші дөңгелек бөлмеде ескі аңыз бойынша Қараман ата қабірі бар.
Қараман ата қорымы - көлемді жерлеу кешені, ертеде жерленген қабірлер орта ғасырға жатады, кейінгілері – XIX ғасыр. Кешен осы өңірге тән діни ғимарат болып саналады. Оның куәсі – жерасты мешіт, ертедегі оғыз-түркімендік құлпытастардың жиынтығы мен қазақтардың ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы жерлеу ғимараттары.
Аңыз бойынша Қараман ата (Қахарман ата) осы өңірге суфизмді таратуға келген үш жүз уағыздаушылардың бірі болған екен. Қараманның есімі түркімен аңыздарында жиі аталады, мұнда екі ағайынды бауырлардың (олардың біреуі Қараман батыр) Қожа Ахмет Яссауимен ұрысы олардың Маңғыстауға қоныс аударуына әкеледі. Көп ұзамай Қараман қайтыс болады. Осылайша қорым пайда болды, ал содан кейін жерасты мешіті салынды.
Қараман ата бейнесі – уәдеге беріктіктің, ойдың тазалығының символы. Әулиенің қабіріне бас июге келетін көптеген дін уағыздаушылары одан өзінің уәдеде тұруына, дұрыс шешімдер қабылдап, туғандарын қорғау үшін күш беруін өтінеді.
Қараман ата қорымы - көлемді жерлеу кешені, ертеде жерленген қабірлер орта ғасырға жатады, кейінгілері – XIX ғасыр. Кешен осы өңірге тән діни ғимарат болып саналады. Оның куәсі – жерасты мешіт, ертедегі оғыз-түркімендік құлпытастардың жиынтығы мен қазақтардың ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы жерлеу ғимараттары.
Аңыз бойынша Қараман ата (Қахарман ата) осы өңірге суфизмді таратуға келген үш жүз уағыздаушылардың бірі болған екен. Қараманның есімі түркімен аңыздарында жиі аталады, мұнда екі ағайынды бауырлардың (олардың біреуі Қараман батыр) Қожа Ахмет Яссауимен ұрысы олардың Маңғыстауға қоныс аударуына әкеледі. Көп ұзамай Қараман қайтыс болады. Осылайша қорым пайда болды, ал содан кейін жерасты мешіті салынды.
Қараман ата бейнесі – уәдеге беріктіктің, ойдың тазалығының символы. Әулиенің қабіріне бас июге келетін көптеген дін уағыздаушылары одан өзінің уәдеде тұруына, дұрыс шешімдер қабылдап, туғандарын қорғау үшін күш беруін өтінеді.
ҚАРАМАН АТА КЕСЕНЕСІ, ЖЕР АСТЫ МЕШІТІ
Оғыланды – Үстірттің оңтүстік сілеміндегі киелі орын. Бекет ата мешіті осы қасиетті орынға жақын орналасқан. Ел арасында сақталған аңыздарға қарағанда, Бекет атаны осы жерден мешіт салуға бастап келген де Оғыланды екен. Оғыланды түркі сөзі, ол ұлан, бала деген ұғымды береді. Қорым қатардағы қарапайым орын емес, бірыңғай балалар жерленген жер болып, әулиелік “Оғыланды” деп аталады. Оғыландының қай ғасыр мұрасы екенін дәлелдейтін деректер жоқ.
ОҒЛАНДЫ ҚОРЫМЫ
Шопан ата – қой түлігі мен шопанның пірі. Зерттеушілердің пікірінше шамамен 13 – 14 ғасырларда өмір сүрген және Қожа Ахмет Иасауи тариқатының басшыларының бірі болған. Жалпы ислам дүниесінде әрбір кәсіптің киелілігін, абыройлығын әйгілеп, ол кәсіптердің бастауында тұрған рухани ұстаз, қасиетті пірге құрмет көрсету дәстүрі бар. Сондай-ақ дәстүрлі қазақ мұсылмандығында да қазақтың ата кәсібі малшылыққа байланысты пір тұтылатын қасиетті есімдер бар. Солардың бірі Шопан ата Ол Иасауи тариқаты дәстүрінің ұстазы ретінде тарихи тұлға болса да халық жадында шопандық кәсіптің пірі ретінде аңыздық тұлға болып сақталды. Халық арасында Шопан ата туралы аңыз әңгімелер көптеп таралып, қой түлігінің қасиеттерін дәріптеген және сол кәсіптің иесі пірден қолдау, желеп-жебеу тілеп, мұсылмандық дәстүрмен рухани жалғастыққа ұмтылған.
Аңыз бойынша Ақтау қаласынан 200 шақырымнан астам жерде Сенек кенті аумағында орналасқан бұл мешіт Қожа Ахмет Иасауи әулиенің шәкірті сопы Шопан-ата салған. Аңызда Шопан-ата мұнда тәлімгерлерінің асатаяғын тауып алып, сол жерде он бір жер асты камералардан тұратын мешіт тұрғызу шешіміне келді. Аңызда одан әрі баяндалады: жерге шаншылған асатаяқтан ағаш өсіп, ол осы күнге дейін өсіп келеді, оның жасағанына 800 жыл болды. Аңыз-әңгімеге нансақ, ағашты үш рет айналсаң, барлық аурулардан құтыласың екен. Шопан-Ата мешіті көп ғасырлар ішінде абажадай некропольмен қоршалған және үш мыңнан астам қорғандар бар.
Аңыз бойынша Ақтау қаласынан 200 шақырымнан астам жерде Сенек кенті аумағында орналасқан бұл мешіт Қожа Ахмет Иасауи әулиенің шәкірті сопы Шопан-ата салған. Аңызда Шопан-ата мұнда тәлімгерлерінің асатаяғын тауып алып, сол жерде он бір жер асты камералардан тұратын мешіт тұрғызу шешіміне келді. Аңызда одан әрі баяндалады: жерге шаншылған асатаяқтан ағаш өсіп, ол осы күнге дейін өсіп келеді, оның жасағанына 800 жыл болды. Аңыз-әңгімеге нансақ, ағашты үш рет айналсаң, барлық аурулардан құтыласың екен. Шопан-Ата мешіті көп ғасырлар ішінде абажадай некропольмен қоршалған және үш мыңнан астам қорғандар бар.
ШОПАН АТА ҚОРЫМЫ
Бекет Ата Мырзағұлұлы (шамамен 1750-1813) - қазақтың батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Жастайынан оқу-білімге құмар, ерекше дарынды, парасатты болған. Хорезмдегі Пақыржан қажыдан оқыған. Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына төн жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған:
біріншісі - халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан батыр;
екінші - ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан ағартушы;
үшінші - ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған сәулетші;
төртінші - мүсәпірлер мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал азамат және аса маңызды оқиғаларды болжай білген сәуегей.
Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, «Мединеде - Мұхаммед, Түркістанда - Қожа Ахмет, Маңғыстауда - Пір Бекет» деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын.
біріншісі - халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан батыр;
екінші - ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан ағартушы;
үшінші - ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған сәулетші;
төртінші - мүсәпірлер мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал азамат және аса маңызды оқиғаларды болжай білген сәуегей.
Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, «Мединеде - Мұхаммед, Түркістанда - Қожа Ахмет, Маңғыстауда - Пір Бекет» деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын.
БЕКЕТ АТА ҚАСИЕТТІ МЕКЕНІ
Бұл мешіт – хиуалық диуаналардан көп жылдардан бері оқып үйреніп, туған жеріне қайтып келген әулие Бекет ата салған төрт жерасты мешіттерінің бірі.
Бекет ата Мырзағұлұлы XVIII ғасырдың екінші жартысында Атырау облысының қазіргі Құлсары қаласының маңайында өмір сүрген. Аңызға сүйенсек, жас кезінде оның түсінде аян беріледі. Түсінде әулие Шопан ата оған батасын беріп, алдымен өзі оқып, содан кейін басқаларға үйретуді бұйырады. Қырық жас шамасында ол диуана атанады, балаларды оқытып, түрлі аурулардан емдейді, адамдардың бойына дінге деген сенім ұялатты және суфизмдік философияны уағыздап жүрді. Бекет ата Батыс Қазақстандағы құрметті әулиелердің бірі болып саналады.
Жер асты мешіті жартасқа ойып салынған, үш бөлмеден тұрады. Мешіттің негізгі бөлмесі жсопарда дөңгелек болып келген. Төбесі жазық күмбез пішінінде. Жалпы сырт көрінісі қазақтың киіз үйіне ұқсайды.
Мешітте шырақшылар қабылдайтын құлшылық етушілерге арналған заманауи инфрақұрылымдық нысандар салынған.
Бекет ата Мырзағұлұлы XVIII ғасырдың екінші жартысында Атырау облысының қазіргі Құлсары қаласының маңайында өмір сүрген. Аңызға сүйенсек, жас кезінде оның түсінде аян беріледі. Түсінде әулие Шопан ата оған батасын беріп, алдымен өзі оқып, содан кейін басқаларға үйретуді бұйырады. Қырық жас шамасында ол диуана атанады, балаларды оқытып, түрлі аурулардан емдейді, адамдардың бойына дінге деген сенім ұялатты және суфизмдік философияны уағыздап жүрді. Бекет ата Батыс Қазақстандағы құрметті әулиелердің бірі болып саналады.
Жер асты мешіті жартасқа ойып салынған, үш бөлмеден тұрады. Мешіттің негізгі бөлмесі жсопарда дөңгелек болып келген. Төбесі жазық күмбез пішінінде. Жалпы сырт көрінісі қазақтың киіз үйіне ұқсайды.
Мешітте шырақшылар қабылдайтын құлшылық етушілерге арналған заманауи инфрақұрылымдық нысандар салынған.
БЕКЕТ АТА ЖЕР АСТЫ МЕШІТІ (ЕСКІ БЕЙНЕУ)
